Jemy tylko na Wielkanoc, a to ogromny błąd. Chrzan i jego nieoceniony wpływ na organizm

Chrzan najczęściej pojawia się na stole w towarzystwie jajek i wędlin podczas świąt wielkanocnych. Po kilku dniach znikają jednak zarówno dekoracje, jak i słoiczek z tartym korzeniem, a o jego istnieniu przypominamy sobie dopiero za rok. Tymczasem publikacje poświęcone temu warzywu podkreślają, że sięganie po chrzan wyłącznie od święta oznacza rezygnację z wielu codziennych korzyści dla organizmu.

Chrzan należy do rodziny kapustowatych i, mimo niepozornego wyglądu, jest wyjątkowo skoncentrowanym źródłem cennych składników. Zawiera sporą ilość witaminy C, witamin z grupy B, a także witaminy A, E i K. Do tego dochodzą minerały, m.in. wapń, żelazo, potas, magnez, fosfor, cynk czy selen. W tekstach poświęconych temu warzywu podkreśla się, że pod względem zawartości witaminy C chrzan potrafi przewyższać popularne cytrusy. Korzeń zawiera także glukozynolany i ich pochodne - izotiocyjaniany - związki typowe dla warzyw krzyżowych. W badaniach kojarzone są one z działaniem antyoksydacyjnym i wspierającym naturalne mechanizmy ochronne organizmu. Wskazuje się, że mogą one ograniczać szkodliwy wpływ wolnych rodników i brać udział w procesach, które potencjalnie zmniejszają ryzyko niektórych chorób przewlekłych. Jednocześnie autorzy opracowań zaznaczają, że właściwości przeciwnowotworowe chrzanu wciąż są przedmiotem badań, dlatego warto traktować go przede wszystkim jako wartościowy element urozmaiconej diety, a nie "cudowny lek". Na tle wielu dodatków do mięs czy wędlin chrzan wyróżnia się także niską kalorycznością i niskim indeksem glikemicznym. To sprawia, że w niewielkich ilościach dobrze wpisuje się w jadłospis osób dbających o sylwetkę lub ograniczających skoki cukru we krwi, o ile lekarz nie zalecił inaczej. 

Ostry smak chrzanu to nie tylko wrażenie kulinarne. Związki lotne odpowiedzialne za tę charakterystyczną "moc" pobudzają wydzielanie śliny oraz soków trawiennych, a także delikatnie rozgrzewają organizm od środka. W praktyce może to ułatwiać trawienie cięższych posiłków, szczególnie mięs i tłustych sosów, których w polskiej kuchni - i w czasie świąt, i na co dzień - wciąż nie brakuje. W opisach właściwości chrzanu podkreśla się, że regularne, umiarkowane spożycie sprzyja lepszej pracy układu pokarmowego i pomaga ograniczać uczucie ciężkości po posiłku, wzdęcia czy skłonność do zaparć. Chrzan zalicza się także do warzyw o silnych właściwościach przeciwbakteryjnych i przeciwgrzybiczych. Izotiocyjaniany obecne w korzeniu mogą hamować rozwój niektórych drobnoustrojów, a w publikacjach przywołuje się badania, w których wykazywano ich wpływ m.in. na bakterie z rodzaju Escherichia coli czy Salmonella. Autorzy tekstów zwracają również uwagę, że chrzan działa moczopędnie i bywa składnikiem preparatów wspomagających naturalne oczyszczanie dróg moczowych.

Korzeń chrzanu od lat jest też obecny w domowej tradycji wspierania górnych dróg oddechowych. Syrop przygotowany na jego bazie opisuje się jako pomoc w rozrzedzaniu zalegającej wydzieliny i ułatwianiu odkrztuszania, dlatego bywa stosowany przy kaszlu czy zatkanych zatokach. Tego typu domowe mikstury powinny jednak uzupełniać, a nie zastępować konsultację ze specjalistą - zwłaszcza przy długotrwałych czy nasilonych objawach. Nie bez znaczenia pozostaje wpływ chrzanu na odporność. Połączenie wysokiej zawartości witaminy C z obecnością przeciwutleniaczy i substancji o działaniu antybakteryjnym sprawia, że warzywo to dobrze wpisuje się w sezon jesienno-zimowy i okres przesileń. Teksty poświęcone temu tematowi sugerują, że włączenie chrzanu do codziennego jadłospisu może być jednym z prostych elementów profilaktyki, obok zbilansowanej diety, ruchu i odpowiedniej ilości snu. Warto też pamiętać o sercu i krążeniu. Warzywa krzyżowe, w tym chrzan, są wskazywane jako element diety wspierającej układ sercowo-naczyniowy, m.in. dzięki obecności antyoksydantów i związków korzystnie wpływających na naczynia krwionośne. W niektórych opracowaniach wspomina się, że chrzan poleca się osobom zmagającym się z nadciśnieniem czy schorzeniami wątroby, oczywiście jako część szerszych zaleceń żywieniowych. 

Najprostszym sposobem na korzystanie z chrzanu przez cały rok jest wybór świeżego korzenia i samodzielne tarcie. Choć łzy przy tej czynności są niemal gwarantowane, takie przygotowanie pozwala maksymalnie wykorzystać zawartość składników aktywnych. Do tartego chrzanu można dodać odrobinę soli, cukru, octu winnego czy soku z cytryny - dzięki temu uzyskamy bazę, którą później łączymy z innymi składnikami. Autorzy porad kulinarnych podkreślają, że jeśli sięgamy po gotowy produkt ze słoika, warto wybierać ten o możliwie krótkim składzie.

Chrzan świetnie sprawdza się jako dodatek do dań nie tylko od święta. Można łączyć go z jogurtem naturalnym lub kefirem, uzyskując lekki sos do pieczonych warzyw, ryb czy kanapek. Świetnie sprawdza się także w postaci sosu chrzanowego do jajek, mięs. Odrobina tartego korzenia dodana do ziemniaczanego purée, surówki z marchwi, buraków lub selera nada znanym potrawom nowy charakter i dodatkową porcję witaminy C. W artykułach kulinarnych pojawiają się też propozycje masła chrzanowego do grillowanych mięs, marynat do pieczeni czy past kanapkowych na bazie twarogu i jajek. Dzięki temu chrzan może gościć na talerzu w różnych odsłonach przez cały rok, a nie tylko w czasie świąt. Popularnym sposobem złagodzenia ostrego smaku chrzanu jest połączenie go z gotowanym burakiem - tak powstaje ćwikła z chrzanem, znana z wielkanocnego stołu.

W codziennej kuchni równie dobrze może ona towarzyszyć kotletom warzywnym, pieczonemu kurczakowi czy kanapkom z domową wędliną, np. pieczoną szynką lub szynką gotowaną. Z kolei osoby, które lubią eksperymenty, mogą wykorzystać młode liście chrzanu do sałatek, kiszenia ogórków albo pieczenia chleba - to wciąż mało znany, ale ciekawy sposób na urozmaicenie menu.

Choć zalety chrzanu są imponujące, ważny jest umiar i rozsądek. Teksty poświęcone temu warzywu wyraźnie zaznaczają, że zbyt częste i obfite porcje mogą podrażniać jamę ustną, nos i przewód pokarmowy. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami żołądka i jelit, skłonnością do zgagi, problemami z nerkami czy schorzeniami tarczycy - warzywa krzyżowe zawierają bowiem substancje, które mogą wpływać na gospodarkę jodu. W takich przypadkach konieczna jest indywidualna konsultacja z lekarzem. W publikacjach wspomina się także, że bardzo duże ilości chrzanu mogą wywołać nieprzyjemne objawy, takie jak biegunka, wymioty czy nadmierne pocenie się, a stosowany na skórę może prowadzić do podrażnień. Włączenie chrzanu do jadłospisu nie wymaga rewolucji - wystarczy, że kilka razy w tygodniu pojawi się na talerzu obok znanych potraw, w formie dodatku do jajek, mięs, ryb, warzyw czy past kanapkowych. Dzięki temu "świąteczny" smak staje się elementem codziennej kuchni, a organizm korzysta z porcji naturalnych substancji o działaniu wspierającym odporność, trawienie i ogólną kondycję - przez cały rok, nie tylko w Wielkanoc.